Coraz częściej słyszymy, że ludzie nie chcą brać odpowiedzialności za swoje decyzje, błędy czy zobowiązania. Winni są rodzice, szkoła, pracodawca, politycy, sytuacja gospodarcza, a nawet pogoda. Czy rzeczywiście żyjemy w czasach, w których odpowiedzialność staje się rzadkością? A może każde pokolenie miało podobne problemy, tylko wyglądały one nieco inaczej?

Czym właściwie jest odpowiedzialność?

Odpowiedzialność to umiejętność przyjęcia konsekwencji swoich decyzji i działań. To także gotowość do powiedzenia: „To był mój wybór”, „Popełniłem błąd”, „Naprawię to”. Nie oznacza bycia idealnym ani nieomylności. Wręcz przeciwnie – odpowiedzialni ludzie potrafią przyznać się do porażki i wyciągnąć z niej wnioski.

Jak było kiedyś?

Wspominając przeszłość, wiele osób mówi, że dawniej ludzie byli bardziej odpowiedzialni. Jest w tym ziarno prawdy, ale warto spojrzeć na ten temat szerzej.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu życie było znacznie bardziej przewidywalne. Kończyło się szkołę, podejmowało pracę, często w jednym zakładzie na wiele lat, zakładało rodzinę i pozostawało w jednym miejscu przez większość życia. Wybór był ograniczony, ale jednocześnie łatwiej było określić swoją rolę i obowiązki.

Nie oznacza to jednak, że wszyscy byli bardziej odpowiedzialni. Często odpowiedzialność była wymuszana przez okoliczności. Utrata pracy mogła oznaczać ogromne problemy, rozwód był społecznie piętnowany, a zmiana zawodu należała do rzadkości. Ludzie częściej zostawali w trudnych sytuacjach nie dlatego, że chcieli, lecz dlatego, że nie mieli realnej alternatywy.

Pokolenia i ich podejście do odpowiedzialności

Każde pokolenie dorastało w innych warunkach, co wpłynęło na jego sposób myślenia.

• Baby Boomers (urodzeni około 1946–1964) to pokolenie wychowane w czasach odbudowy i ciężkiej pracy. Ceniono lojalność, obowiązkowość i poświęcenie. Dla wielu sukces oznaczał stabilne zatrudnienie oraz zapewnienie rodzinie bezpieczeństwa. Minusem było to, że często tłumiono emocje. Przyznanie się do problemów bywało odbierane jako oznaka słabości.

• Pokolenie X (około 1965–1980) to osoby wychowane w czasie przemian gospodarczych i społecznych. Nauczyły się samodzielności i zaradności. Wielu przedstawicieli tego pokolenia uważa, że na sukces trzeba ciężko zapracować.Często są postrzegani jako odpowiedzialni, ale jednocześnie obciążeni przekonaniem, że wszystko trzeba udźwignąć samemu.

• Millenialsi – Pokolenie Y (około 1981–1996) dorastali wraz z rozwojem internetu i globalizacji. Otrzymali znacznie więcej możliwości wyboru niż ich rodzice. Dla części z nich odpowiedzialność oznacza nie tylko obowiązki wobec pracy, ale także dbanie o zdrowie psychiczne, rozwój i równowagę między życiem zawodowym a prywatnym. Bywa to jednak błędnie interpretowane jako brak zaangażowania.

• Pokolenie Z (około 1997–2012) to pierwsze pokolenie, które praktycznie od dziecka funkcjonuje w świecie mediów społecznościowych. Młodzi ludzie są bardziej świadomi emocji, zdrowia psychicznego i własnych granic. Jednocześnie żyją w świecie natychmiastowej gratyfikacji, ogromnej liczby bodźców i ciągłych porównań z innymi. Niektórzy mają trudność z podejmowaniem decyzji, ponieważ możliwości jest niemal nieskończenie wiele. Paradoksalnie im większy wybór, tym większy lęk przed popełnieniem błędu.

Dlaczego dziś tak trudno brać odpowiedzialność? Powodów jest wiele.

• Po pierwsze – strach przed oceną. W mediach społecznościowych każdy błąd może zostać publicznie skomentowany. To sprawia, że część osób unika podejmowania decyzji.

• Po drugie – kultura szukania winnych. Łatwiej wskazać okoliczności lub innych ludzi niż przyznać, że sami mogliśmy postąpić inaczej.

• Po trzecie – wychowanie. Niektóre dzieci były nadmiernie chronione przed konsekwencjami swoich działań. Rodzice rozwiązywali za nie problemy, tłumaczyli ich zachowanie i usuwali wszelkie przeszkody. W dorosłym życiu trudno jest wtedy nauczyć się odpowiedzialności.

• Po czwarte – nadmiar możliwości. Dawniej decyzji było mniej. Dziś wybieramy spośród setek ofert pracy, kierunków studiów, partnerów czy sposobów życia. Każdy wybór oznacza rezygnację z innych możliwości, a to rodzi niepewność.

Czy młode pokolenie naprawdę jest mniej odpowiedzialne? Niekoniecznie. Odpowiedzialność po prostu zmieniła swoją formę. Starsze pokolenia częściej utożsamiają ją z obowiązkiem, wytrwałością i poświęceniem. Młodsze widzą ją również jako odpowiedzialność za własne zdrowie psychiczne, relacje czy jakość życia. Problem pojawia się wtedy, gdy troska o siebie staje się wymówką do unikania obowiązków albo gdy obowiązek całkowicie wypiera potrzeby człowieka. Skrajności nigdy nie są dobre.

Jak uczyć odpowiedzialności? Odpowiedzialność nie rodzi się sama. Jest umiejętnością, której uczymy się przez całe życie. Najlepszą szkołą odpowiedzialności są konsekwencje. Jeśli dziecko zapomni pracy domowej, powinno ponieść skutki swojego zaniedbania. Jeśli dorosły popełni błąd w pracy, warto go naprawić zamiast szukać wymówek. Równie ważny jest przykład. Trudno oczekiwać odpowiedzialności od dzieci czy pracowników, jeśli dorośli sami nie potrafią przyznać się do własnych błędów.

Każde pokolenie ma swoje mocne i słabe strony. Starsi często imponują wytrwałością i obowiązkowością. Młodsi wnoszą większą świadomość emocjonalną oraz odwagę do mówienia o swoich potrzebach. Nie można jednoznacznie stwierdzić, że kiedyś ludzie byli bardziej odpowiedzialni. Często po prostu żyli w świecie z mniejszą liczbą wyborów i większą presją społeczną. Dziś odpowiedzialność wymaga czegoś więcej – świadomego podejmowania decyzji mimo ogromu możliwości, umiejętności przyznawania się do błędów i gotowości do ponoszenia ich konsekwencji. Ostatecznie odpowiedzialność nie zależy od wieku ani daty urodzenia. Jest wyborem, którego każdy z nas dokonuje każdego dnia.